Như chúng ta đã biết trong vốn từ vựng của một ngôn ngữ nói chung và tiếng Việt nói riêng, lớp từ được cấu tạo theo phương thức ghép ngày càng phát triển với một cơ chế có sức sản sinh mạnh, bổ sung dồi dào vào kho từ vựng của ngôn ngữ. Để biểu đạt các sự vật hiện tượng, các khái niệm phức hợp mới, người ta thường sáng tạo và sử dụng từ ghép. 

Khác với tiếng Anh, từ ghép tiếng Việt có những đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa đặc thù, riêng biệt bởi vì tiếng Anh là ngôn ngữ đặc trưng cho loại hình ngôn ngữ biến hình, khuất chiết, còn tiếng Việt lại tiêu biểu cho loại hình ngôn ngữ đơn lập. Quá trình đối chiếu hệ thống từ ghép của hai ngôn ngữ tương thích nhau về nguyên lý nhưng khác biệt nhau về đặc trưng loại hình sẽ giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơn về hai lớp từ này trong tiếng Việt và tiếng Anh về bình diện cấu tạo. Trong bài viết này, tôi sẽ phân tích một vài phép so sánh từ ghép trong tiếng Việt và tiếng Anh về bình diện cấu tạo.

Sự tương đồng trong cấu tạo từ ghép

Tiếng Việt và tiếng Anh tuy thuộc hai loại hình ngôn ngữ khác nhau nhưng hai ngôn ngữ này có sự tương quan, gặp gỡ nhau ở phương thức cấu tạo từ ghép: đó là cả tiếng Việt và tiếng Anh hầu như đều dùng phương thức ghép từ để cấu tạo thành những từ ghép. Đây là đặc điểm chung lớn nhất giữa hai ngôn ngữ này.

   Thứ nhất, về số lượng thành tố cấu tạo từ ghépcả trong tiếng Việt và tiếng Anh, từ ghép được thành lập dựa trên cơ sở ghép hai hay ba thành tố (từ).  Ví dụ:  Trong tiếng Anh: banana skin (vỏ chuối), farm – hand (tá điền), meatball (thịt viên), part -time (bán thời gian)bar code reader (đầu đọc mã vạch)… Trong tiếng Việt:  bạn bè, thầy cô, sạch sành sanh, khít khìn khịt…

   Thứ Hai, về phân loại từ ghép, cũng như trong tiếng Việt, hệ thống từ ghép trong tiếng Anh cũng được phân ra làm hai loại: từ ghép đẳng lập (coordinate compound words) và từ ghép chính phụ (subordinate compound words).

Ví dụ: Về từ ghép đẳng lập trong tiếng Anh và tiếng Việt: Life – side (to như thật), heavy – hearted (đau buồn), clever – clever (cố tỏ ra khôn ngoan)Chợ búa, chùa chiền, anh em, quần áo, giày dép…;

Về từ ghép chính phụ trong tiếng Anh và tiếng Việt:

–  Full – blooded (cường tráng), dive – bomb (ném bom xuống sau khi bổ nhào).

– Xe đạp, xe bò, khó tính, bẳn tính, vui tính, đẹp mặt, chăn bông

          Xét về góc độ sản sinh của từ ghép thì trong cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, từ ghép chính phụ bao giờ cũng có khả năng sản sinh cao hơn từ ghép đẳng lập. Vì một yếu tố chính kết hợp với một yếu tố phụ theo nguyên tắc bao hàm thì chúng sẽ dễ dàng tạo ra được một từ mới và nhanh chóng phản ánh được các hiện tượng cụ thể của ngôn ngữ cũng như đời sống xã hội. Đây cũng là một trong những đặc điểm tương đồng cơ bản giữa từ ghép trong tiếng Việt và tiếng Anh.

       Nhìn chung, những đặc điểm tương đồng giữa từ ghép trong tiếng Việt và trong tiếng Anh được xem như là những gặp gỡ mang tính quy luật của ngôn ngữHai ngôn ngữ này tuy khác nhau về đặc trưng loại hình nhưng lại thống nhất với nhau về mặt nguyên tắc.

Những điểm khác biệt (dị biệt)

        Về thành tố tham gia cấu tạo từ, xét về đặc điểm của các thành tố trực tiếp tham gia cấu tạo từ ghép, đối với tiếng Anh là hình vị, từ và các hình thái tính từ đặc biệt khác như -ed, -ing –like,… còn các thành tố trực tiếp tham gia cấu tạo từ ghép của tiếng Việt là từ hoặc hình tiết.

         Một bộ phận từ ghép tiếng Việt được tạo nên từ các thành tố phai nghĩa, mất nghĩa, không rõ nghĩa. Từ bếp núc để chỉ loại vật dụng sử dụng nói chung, tiếng núc là gì không quan trọng, sự có mặt của nó chỉ giúp làm mất đi tính cụ thể của bếp, giúp tạo ra nghĩa tổng hợp với cách hiểu là không phải một cái bếp cụ thể nào. Tương tự, các từ ghép như xanh lè, dưa hấu cũng được tạo nên từ các thành tố mờ nghĩa, không rõ nghĩa.

        Từ ghép trong tiếng Anh không được cấu tạo từ các thành tố này, mà có sự tham gia của các hình vị hư chỉ có ý nghĩa ngữ pháp, đó là các giới từ như: in, on, of, to, up… Những yếu tố này tham gia cấu tạo từ, song nó không phải là các thành tố chính của từ mà chỉ là những yếu tố thuần túy về hình thức, nối kết và phản ánh chức năng tổ chức hay liên kết các bộ phận, hình vị khác để tạo nên từ ghép. Ví dụ như các từ: looker – on, two – a – penny, unheard – of, up – and – coming 

  Về hình thức cấu tạo của từ ghép, do đặc điểm của loại hình ngôn ngữ đơn lập, các từ ghép trong tiếng Việt hoàn toàn được viết rời, không có sự biến đổi hình thái từ. Còn từ ghép trong tiếng Anh thường được viết liền, viết rời hoặc có dấu gạch nối.

          Ví dụ: Blackbird (con sáo), banana skin (vỏ chuối), farm – hand (tá điền)…

                         Điện đài, máy bay, bàn ghế, xanh ngắt …

Những trường hợp từ tiếng Việt có nhiều âm tiết nhưng được viết rời hoặc có dấu cách như: a xít, a – pa – tít, gờ – lu –  cô… được xem là những từ đơn đa âm (từ ngẫu kết), do vay mượn từ các ngôn ngữ Ấn – Âu.

Về vị trí các thành tố trong từ ghép, quan hệ trong từ ghép là một quan hệ chặt chẽ, các thành tố trực tiếp ở đây có xu thế gắn liền với nhau thành một khối vững chắc, gắn chặt một cách vững viễn, khó lòng đem tách rời hay đem thay đổi đi được trong những điều kiện bình thường. Đối với từ ghép tiếng Việt, quan hệ giữa các thành tố trong từ ghép đẳng lập là quan hệ bình đẳng, không phụ thuộc lẫn nhau nên vị trí các thành tố của nó có thể hoán vị được cho nhau (trừ một số trường hợp cụ thể như đã nói ở trên). Còn ở từ ghép chính phụ, quan hệ giữa các thành tố là quan hệ phụ thuộc lẫn nhau nên vị trí các thành tố của nó là cố định, không thể thay đổi. Đặc điểm vị trí các thành tố của từ ghép chính phụ có giá trị ngữ pháp nhất định. Yếu tố chính đứng trước, yếu tố phụ đứng sau. Từ loại của thành tố đứng trước (tức yếu tố chính) thường quyết định từ loại của cả từ ghép, ví dụ như:

                    xe đạp                               bẳn tính

                    xe thồ                               đẹp mặt                           

                    máy bay                            thẳng đuột   

         Ngược lại, từ ghép trong tiếng Anh thì không hoàn toàn tuân thủ theo quy tắc trên, bên cạnh các cách thức hình thành từ loại như tiếng Việt, trong quá trình hình thành các mô hình hình thái cấu tạo, chúng ta nhận thấy, các thành tố tham gia cấu tạo từ ghép rất phong phú về từ loại. Vì vậy, vấn đề phân định từ loại phụ thuộc rất lớn vào quá trình hình thành nghĩa và khả năng hành chức của từ, ví dụ như:

                                        Egghead (n)                      zigzag (adj)

                              Absent – minded (n)           sing – song (adj)

                              Short – sighted (n)             shilly – shally (v)  

        Về từ ghép vay mượn, trong tiếng Việt cũng như trong tiếng Anh đều có một số từ ghép là có nguồn gốc vay mượn từ các ngôn ngữ khác. Kiểu từ ghép này gọi là từ vay mượn, và mỗi loại từ ghép đều đảm nhiệm một chức năng quan trọng riêng.

Trong tiếng Anh, các từ ghép vay mượn có nguồn gốc từ tiếng Pháp, Đức và Latinh, chẳng hạn: piano, café, ad hoc, avant-garde, de trop, ex gratia, sub judice… Những từ ghép này góp phần thể hiện những giá trị ngữ nghĩa theo phong cách ngôn ngữ Pháp, Đức và Latinh. Trong khi đó thì các từ ghép vay mượn trong tiếng Việt lại có nguồn gốc từ tiếng Hán. Những từ ghép này được dùng trong các trường hợp thể hiện văn hóa trong tiếp xúc ngôn ngữ cũng như thể hiện sắc thái trang trọng, uyên nhã, ví dụ như: công chúa, tiểu học, tổ quốc, giang sơn, lãnh tụ, kiên trung, bất khuất, quân nhân…

          Tiếng Việt và tiếng Anh thuộc hai loại hình ngôn ngữ khác nhau, nhưng từ ghép tiếng Việt vẫn có những điểm tương đồng với từ ghép trong tiếng Anh về phương thức cấu tạo, về số lượng thành tố tham gia cấu tạo từ ghép và về phân loại từ ghép. Bên cạnh những điểm tương đồng đó thì cái nổi trội hơn cả ở hai hệ thống từ ghép vẫn là những điểm khác biệt. Từ ghép tiếng Việt và từ ghép tiếng Anh xét trên bình diện cấu tạo khác nhau về thành tố tham gia cấu tạo từ ghép, hình thức từ ghép, về vị trí các thành tố trong từ ghép và về các từ ghép vay mượn. Những tương đồng và dị biệt của từ ghép Việt, Anh về bình diện cấu tạo trong hai ngôn ngữ đặc trưng cho hai loại hình ngôn ngữ cơ bản (biến hình, khuất chiết và đơn lập, âm tiết tính) là những đặc trưng mang tính nguyên tắc, quy luật và phù hợp với loại hình ngôn ngữ đặc thù của nó. Vì vậy nếu nắm vững được những điểm tương đồng và dị biệt này chúng ta dễ dàng phân định và học từ ghép trong tiếng Việt và tiếng Anh (ngoại ngữ) đạt kết quả tốt.

………………………

Tác giả: Thạc sĩ Hồ Kim Nhi – Giảng viên Bộ môn tiếng Anh, Trường CĐSP Bình Phước

Leave feedback about this

  • Rating