Khoahocthoidai.vn

Thú chơi bài chòi

00:00 | 28/01/2018

Thú chơi bài chòi
Nghệ thuật Bài Chòi là một hình thức sinh hoạt văn hóa và giải trí trong cộng đồng làng xã thuộc các tỉnh Trung Bộ Việt Nam (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Đà Nẵng). Đây là loại hình nghệ thuật đa dạng, kết hợp âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn học. Bài Chòi có hai hình thức chính: "Chơi Bài Chòi" và "Trình diễn Bài Chòi". 
Ngày 7/12/2017, tại Phiên họp Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO diễn ra tại Jeju, Hàn Quốc, di sản Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. 
Bài viết dưới đây của Nhà nghiên cứu Lê Hồng Khánh sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về loại hình nghệ thuật này. 
Bài chòi Bình Định

Bài chòi là một thú chơi mộc mạc nhưng tao nhã của người bình dân Trung bộ, từ Quảng Bình, Quảng Trị cho đến Phú Yên, Khánh Hòa.
Gọi là “Bài chòi” vì muốn chơi loại bài này người ta phải cất chòi, dựng trại. Tùy thuộc vào diện tích sân rộng  hay hẹp và tập quán chơi bài của mỗi địa phương mà người ta dựng từ 8 đến 10 chòi, nhưng phổ biến là lối chơi 9 chòi.
Trên mặt sân đất trống của sân đình hoặc sân chợ, người ta bố trí các chòi, trại theo hình chữ  nhật, mặt quay vào trong sân. Nếu là 9 chòi thì trên hai cạnh dài dựng mỗi bên bốn chòi, đối diện và tương ứng nhau từng cặp một. Giữa một trong hai cạnh ngắn cất chòi trung ương. Đối diện chòi trung ương là rạp hội đồng, dành cho Ban trị sự. Rạp hội đồng có trống chầu dành cho người điều khiển cuộc chơi, một chiếc bàn lớn đặt khay tiền và những lá cờ hiệu, cạnh đó là chỗ ngồi của dàn nhạc gồm 1 sanh, 1 nhị, 1 kèn, 1 trống tum, có khi thêm 1 phèng la. 
Khoảng đất trống ở giữa là sân khấu trệt bốn mặt. Đây là không gian dành cho một nhân vật đặc biệt, làm nhiệm vụ quản trò, gọi là Hiệu. Tùy theo tuổi tác và giới tính, người ta gọi là anh Hiệu, chú Hiệu, hay cô Hiệu. Người này phải rành các điệu hát, điệu hò quen thuộc, nhớ nhiều thơ và ca dao, biết pha trò, giỏi ứng tác. Hiệu là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự hấp dẫn của bài chòi. Hiệu có thể là một người, nhưng thường thì có 2 người, một nam một nữ, cũng có khi thêm người thứ ba, làm nhiệm vụ thay bài. Hiệu mặc áo dài, đội khăn đóng, thắt dây lưng đỏ, mặt đánh phấn thoa son như đào kép hát bội.
Đánh bài thì phải có con bài, đó là những thẻ tre, một đầu bè ra như đầu đũa cả để dán lá bài. Đầu kia nhỏ hơn, vót tròn vê nhọn. Các chân bài nhuộm màu đỏ, giống hệt nhau để khi cho đầu dán bài vào ống thì không phân biệt được từng con bài.
 Bộ thẻ bài chòi gồm 27 cặp, chia làm 3 pho (Văn, Vạn, Sách) với các con bài có tên cụ thể. Dù có tên như vậy, nhưng trên mỗi con bài người ta chỉ dùng mực vẽ hoặc in những hình gợi tả theo kiểu vừa siêu thực, vừa phồn thực, làm ký hiệu. 
 Từ 27 cặp bài, (mỗi cặp 2 con bài giống nhau) người ta đem 27 con bài bỏ vào ống. 27 con bài còn lại đem dán vào 9 thẻ lớn, mỗi thẻ 3 con bài để phát cho 9 chòi (mỗi chòi một thẻ), nên thẻ lớn còn gọi là thẻ chòi.

Bài chòi Quảng Ngãi

Cuộc chơi bắt đầu, trống chầu một hồi ba tiếng gióng lên. Dàn nhạc tiếp theo phụ họa. Những người chơi lên ngồi trên chòi theo sắp xếp của Ban trị sự. Họ có thể rủ bạn bè, thân nhân lên ngồi trong chòi của mình. Hiệu bưng khay đến từng chòi phát bài và thu tiền. Người chơi nhận bài, rồi găm vào khúc chuối hay bó rơm để sẵn. Phát bài xong, Hiệu đến trước rạp vái chào Ban trị sự, rồi hô lớn: “Bài phát ra đã đủ, xin cho Hiệu tính tiền!”. Người điều khiển cuộc chơi đáp lại bằng ba tiếng trống chầu. Một tiếng “Dạ!” vang lên, Hiệu gom tiền, đếm cẩn thận rồi giao cho Ban Trị sự.
Lại thêm một hồi trống. Hiệu dùng hai tay bụm ống tre đựng thẻ lắc đều nhiều lần cho các con bài trộn lẫn vào nhau. Nhón tay rút một con bài, Hiệu ra bộ tản lơ, đủng đỉnh. Tiếng trống chầu thúc liên hồi, âm nhạc tưng bừng, rộn rã, kích thích mọi người. Hiệu múa chân tay, vái chào quan khách và khán giả rồi mới cất giọng hô điệu bài chòi bằng hai câu thơ hay cả bài lục bát. Lời hô có thể ngắn hoặc dài, câu hát có thể thâm trầm ý nhị hoặc hài hước, tếu táo, nhưng câu cuối bao giờ cũng có những từ chỉ định hoặc gợi ý tên con bài vừa mới rút được:
Hồi nào đói rách có qua 
Bây giờ nên xưởng, nên nhà thì lơ.
...Là con Sáu Xưởng!
Lối chơi bài chòi dần dà phát triển thành lối hô bài chòi hay hát bài chòi, một thể loại dân ca rất phổ biến ở miền Nam Trung bộ. Bài chòi chơi 9 chòi, chuyển thành bài chòi 9 ghế, gọi là Bài chòi ghế, rồi trở thành Bài chòi chiếu. Bài chòi chiếu đánh dấu bước tiến dài trên đường tách rời cuộc chơi bài vào ngày tết để chuyển mình thành một hình thức diễn tấu dân gian. Từ những năm 30 của thế kỷ XX,  ở Bình Định, rồi sau đó là Quảng Ngãi, bài chòi bước lên sân khấu với Bài chòi lớp, rồi Bài chòi truyện. Bài chòi lớp diễn một hoặc vài lớp hát, như kiểu diễn trích đoạn ngày nay. Bài chòi truyện, công phu hơn, có ông bầu, có đào kép sắm vai, có lớp hát, có tích tuồng mượn từ tuồng cổ hoặc truyện Nôm. Các gánh bài chòi truyện, ngoài những buổi diễn ở bổn quán, còn được mời đi diễn ở nhiều phủ, huyện khác, thậm chí ra ngoài tỉnh, như các gánh bài chòi ở Bồng Sơn, Tam Quan (Bình Định) ra diễn ở Sa Huỳnh (Quảng Ngãi).

Con bài chòi Bình Định

Sau hiệp định Genève - 1954, trên đất Bắc, từ  Đoàn Văn công Liên khu V, các nghệ sỹ quê ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định (Lệ Thi, Ngô Quang Thắng, Nguyễn Tường Nhẫn, Nguyễn Văn Khánh, Nguyễn Kiểm, Đinh Thái Sơn...) chung tay xây dựng kịch chủng mới: Kịch hát bài chòi. Vở diễn đầu tiên là Thoại Khanh Châu Tuấn (Kịch bản Nguyễn Tường Nhẫn) đã thành công ngoài mong đợi, đánh dấu sự ra đời đầy triển vọng của một thể loại kịch hát mới, khai thác chất liệu từ hát bài chòi và dân ca Nam Trung bộ.
Bài chòi là trò giải trí tao nhã, hào hứng, lấy vui làm chính, không vì chuyện sát phạt, đỏ đen. Nội dung câu thai bài chòi giàu tính nhân văn: vừa vun vén cho điều hay, lẽ phải, đạo lý làm người, ca ngợi quê hương, đất nước, tình nghĩa đồng bào, vừa phê phán những thói hư tật xấu, nhắc nhở ai nấy phải chú tâm sửa mình. 

In bản tin

Các bài mới:

Các bài cũ hơn: